Liza Dalby: Gejsza jest kwintesencją japońskiej kultury

O tym kim są gejsze, jak wygląda ich świat i jakie są ich zwyczaje, opowiada amerykańska antropolożka i powieściopisarka specjalizująca się w kulturze Japonii- Liza Dalby.

Czytając pani życiorys, ogarnia mnie zdumienie. Jak zdołała Pani znaleźć w sobie wystarczającą odwagę aby opuścić Stany Zjednoczone dla Japonii? Dlaczego przybyła Pani do kraju z tak odmienną kulturą, wyjątkowym językiem i kodem zachowań do odczytania?
- Pierwszy raz przybyłam do Japonii po ukończeniu szkoły średniej i spędziłam rok w ramach wymiany studenckiej. W wieku szesnastu lat byłam otwarta na nowe doświadczenia, więc kiedy nadeszła ta możliwość (sposobność), podjęłam ją.

Jak zaistniał pomysł zbadania świata gejsz, który jest tak piękny i wyjątkowy? Dzisiaj świat interesuje się Japonią i jej kulturą, ale Pani przybyła do niej w 1972 roku… Te trzydzieści lat jest ogromną ilością czasu, jeśli spojrzymy na zmiany cywilizacyjne i kulturowe.
- Do czasu moich studiów nad gejszami byłam w Japonii trzy razy i mówiłam po japońsku. Jako studentka archeologii byłam najbardziej zainteresowana tym, jak ta mała subkultura gejsz zdołała utrzymać się na przestrzeni wieków, nawet w czasach, gdy Japonia przechodziła przemiany modernizacyjne i była pod wpływem kultury prozachodniej. Doszłam do wniosku, że musi być w gejszach coś bardzo wyjątkowego, co dało im tak ważne miejsce w społeczeństwie.

Co było trudne w przeniknięciu do świata gejsz i w znalezieniu własnego kodu japońskiej kultury, aby odkryć jej sekrety ?
- Gejsza jest kwintesencją kultury. Moim początkowym planem było przeprowadzenie wywiadów z wieloma gejszami, z różnych rejonów Japonii, w miarę moich możliwości. Mój nauczyciel gry na shamisenie był bardzo pomocny w pozyskiwaniu tych kontaktów. Nigdy bym nie pomyślała, że mogłabym w końcu sama przyłączyć się do gejsz.

Jak bardzo różni się świat gejsz od tego, który znamy z książek?
- Spodziewałam się znaleźć dużo więcej rywalizacji. Na przykład, spotykanie się z gośćmi (jako źródłami informacj), z którymi gejsza może być w konflikcie- byłam zaskoczona znajdując taką wzajemnie się podtrzymującą społeczność.

Co wywarło na Pani wrażenie, a co wstrząsnęło Panią w tym świecie, który zobaczyła?
- Kobieta grała różne role w historii narodu, ale nigdzie indziej.

Jak powinniśmy nazwać tę rolę?
- To jest kluczowy problem. Naprawdę nie ma żadnego zawodu w zachodnich społeczeństwach, który odpowiadałby temu, kim jest gejsza. To bardzo utrudnia ludziom zrozumienie roli gejszy. Oczywiście, to wszystko musi mieć coś wspólnego ze sposobem, w jaki role kobiet są ogólniej zdefiniowane w Japonii. Rola (zawód, funkcja) gejszy powstała początkowo ponieważ żony miały nie brać udziału w rozrywkach poza domem.  Wtedy gejszę kojarzono z różnymi umiejętnościami aktorskimi, które teraz są uważane za część dziedzictwa kulturalnego Japonii. Jednakże, największe wrażenie wywarły na mnie u gejsz ich pewność siebie i poczucie, że są artystkami, szczególnie te starsze.

Kiedy przybyła Pani do Japonii, umiała już Pani grać na shamisen, tradycyjnym instrumencie, ale przecież gejsze są mistrzyniami w wielu sztukach i rzemiosłach, takich jak: ikebana, kaligrafia, rozmowa, taniec, śpiew, etc… Która ze sztuk jest uznawana przez gejsze za najtrudniejszą a która była najtrudniejsza dla Pani?
- Właściwie, wydaje się, że dziedziny sztuki w praktyce gejszy są popularnym nieporozumieniem na Zachodzie. Ikebana zdecydowanie nie jest dziedziną sztuki gejsz. Nie są też nimi ani kaligrafia, ani komponowanie poezji. Myślę, że ludzie mylą wyobrażenie gejszy z kurtyzanami z przeszłości. Te "kurtyzany" (tayu, oiran, keisei, w języku japońskim) były kobietami o wysokiej kulturze i znakomite w wielu umiejętnościach. Gejsze, z drugiej strony, wykonywały muzykę popularną i taniec. Shamisen był popularnym, nie arystokratycznym instrumentem. Jeśli chodzi o mnie, ukochałam dźwięk shamisenu gdy pierwszy raz usłyszałem go w Japonii. To jest kiedy zaczęłam brać lekcje. To było długo przed moimi badaniami nad gejszami, chociaż okazało się to najbardziej pomocnym sposobem wejścia do tego świata. Dla mnie noszenie kimona właściwie było najtrudniejszą częścią roli gejszy. Najtrudniejszą rzeczą dla nowej młodej gejszy jest nauczenie się jak podporządkować swoje indywidualne „ja” większej społeczności gejsz - zwłaszcza w Kyoto.

Postęp i doskonałość w świecie gejsz są prawie jednością. Czy tak je Pani widzi? Kim jest gejsza dla Pani - ikoną kobiety czy ikoną Japonii? A może ideałem?
- Myślę, że gejsza jest tym wszystkim. Gejsze są zdecydowanie ikonami dla Zachodu i nawet do jakiegoś stopnia w Japonii - jako symbol tradycyjnego stylu kobiecego piękna.

Czy możemy powiedzieć, że gejsze były pierwszymi wyzwolonymi kobietami, cokolwiek „wyzwolona kobieta” oznacza dzisiaj w Japonii i co znaczyła trzydzieści lat temu?
- Dzisiaj znamy – finansową niepodległość, wolność słowa… Nie powiedziałbym, że pierwsze gejsze były wyzwolonymi kobietami, ale na przestrzeni wieków bycie gejszą było dla kobiety sposobem zdobycia finansowej niezależności i wolność od dominacji męża. Na pewno obecnie, popularna gejsza z Kyoto może zarobić na bardzo dobre życie.

Oceniając fakty, jak zmieniła się gejsza? Czy współczesna gejsza jest trochę podobna do tej z XIX-go wieku? Albo XX-tego?
- Znaczenie tej profesji pod tym względem zupełnie zmieniło się od XIX wieku. Przez większość historii zawód gejszy miał być na granicach mody, sztuki i muzyki. Gejsza była na początku osobą adaptującą wszystko co nowe i modne, aż do początku XX wieku. To był prawdziwy punkt zwrotny dla gejsz. Sekret ich sukcesu w nowoczesnym świecie wynika z tego, że są one bardziej strażniczkami tradycji aniżeli innowatorkami.

Co w tym zasięgu zmieniła edukacja gejsz? 
- W obecnych czasach wszystkie one mają kompletne, standardowe, obowiązkowe wykształcenie, więc są lepiej wykształcone niż były. Poza tym, obecnie coraz rzadziej zdarza się, żeby gejszami były córki gejsz.

Jakimi kobietami są współczesne gejsze? Dlaczego decydują się zostać gejsza? O czym marzą wchodząc do tej enklawy kobiet?
-  Moim zdaniem, tylko gejszom z Kyoto udało się pomyślnie przystosować się do nowoczesnego świata. Mają one wspaniały image (zwłaszcza uczennice maiko), który przemawia do uczennic szkół średnich w całej Japonii. Wiele z tych dziewcząt zostaje maiko na czas 5 albo 6 lat, po czym zamierza wyjść za mąż albo być może włączyć się ponownie do społeczeństwa wykonując codzienny regularny zawód . W każdym razie one całkowicie świadomie wybrały ten zawód. W żadnym przypadku nikt teraz nie jest zmuszony do tego, żeby być gejszą.

Proszę powiedzieć,  na czym opiera się savoir-vivre gejsz? Co jest dla nich najważniejsze?
- Początkowo,  może to być czarujące kimono i makijaż gejszy, ale ostatecznie, najważniejsze jest to, jak one oddziałują wzajemnie z innym gejszami i gośćmi. Jednym słowem, najważniejsza jest empatia z innymi ludźmi.

A co jest największą hańbą, upokorzeniem, obrazą dla gejsz? Czy można tutaj użyć tak staromodnego słowa jak „hańba” ?
- Tak, oczywiście, są one obrażane, gdy ludzie myślą, że są prostytutkami.

Uczestniczyła Pani w rozmowach gejsz z ich klientami, ale też widziała je w intymnych sytuacjach. Czy gejsze nadal życzą sobie pozostać idealnymi i wystylizowanymi w każdym aspekcie?
- Nie uważam, żeby gejsze życzyły sobie być wyidealizowane albo stylizowane. To jest pogląd ludzi z zewnątrz. Gejsza myśli o sobie jako o zwykłej osobie...

Rozmawiała Pani z wieloma gejszami. Proszę powiedzieć, co dzieje się ze starszymi kobietami, kiedy muszą odjeść ze swojej pracy?
- Gejsze mogą pracować tak długo jak sobie tego życzą i jak długo są w stanie. Większość gejsz grających na shamisenie to starsze kobiety. Ponieważ praca polegająca na zapewnianiu gościom dobrego samopoczucia i odprężenia jest głównie kwestią rozmowy, niektóre starsze gejsze sprawdzają się pod tym względem całkiem dobrze.

Czy istnieje jakiś limit wieku dla gejszy? Czy kobiety, które Pani spotkała, były usatysfakcjonowane ze swojego życia, radosne, czy może przygnębione rozgoryczone?
- Nie ma żadnego limitu wieku. Myślę, że żony byłyby prawdopodobnie bardziej rozgoryczone swoim zyciem, niż jakakolwiek gejsza, którą spotkałam.

Jak Pani myśli, dlaczego taka tradycja gejsz rozwinęła w Japonii a w Europie byłoby to niemożliwe ? Dlaczego Japończycy byli w stanie, uszanować kobietę dla jej piękna i wdzięku a Europejczycy nie zdołali tego zrobić?
- Japonia tradycyjnie dzieli rolę kobiety jako gospodarza i kobiety jako żony. Zachodnie kultury w większości połączyły te role. Nie zgadzam się, że kobiety nie są szanowane za swoje piękno i wdzięk w Europie...

Jak Pani sądzi, co jest podstawą kultu gejsz – kobiet z innego świata,  kobiety artysty, kobiety kochającej świat sztuki?
- Myślę, że kult ma miejsce głównie na Zachodzie. Dużym czynnikiem jest to, że gejsza jest egzotyczna i nieznana, więc Zachód może fantazjować na ich temat. Wiele z gejsz było wpływowymi kobietami. Wiele z nich wychodziło za dyplomatów i monarchów, jak na przykład O-koi-sam i Momokichi…

Jaka jest dzisiaj pozycja gejszy w Japonii? Była Pani zaskoczona wiadomością, ile żon polityków było w przeszłości gejszami?
- Mówiąc ogólnie: głównym zadaniem i najważniejszą pozycją gejszy jest dziś ochrona dziedzictwa kulturowego. Są za to bardzo szanowane oraz za dyscyplinę, w jakiej przechodzą swój artystyczny trening.

Gdyby zdefiniowała Pani swoją książkę „Gejsza”, jakiego słowa użyłaby Pani?
- Etnografia.

Była Pani konsultantem przy filmie Stevena Spielberga „Wspomnienia Gejszy”. Jakie emocje towarzyszyły pani w pracy nad filmem?
- Odebrałam to jako starcie między dwiema bardzo różnymi zasadami estetycznymi. Myślę, że to wstyd, że styl gejszy nie został poprawnie zaprezentowany.

Czy jest coś co szczególnie chciałaby Pani zobaczyć dzisiaj, albo osoba, którą chciałaby Pani spotkać albo porozmawiać z nią, a co nie było możliwe w przeszłości?
- Bardzo chciałabym się spotkać z zakonnicą-buddystką Setouchi Jakucho, współczesną tłumaczką "Opowieścii z Genji". 

Co Pani czuje patrząc dzisiaj na Japonię? I kim się pani czuje – Amerykanką, czy po części Japonką? Czy zostawiła Pani w Japonii tylko wspomnienia czy również serce?
- Uwielbiam spędzać czas w Japonii i jest to jeden z powodów, dla których moja dusza jest po części japońską. Aż do chwili obecnej.

Rozmawiała: Kaja Cudak
fot. sxc.hu